Wielki pałac w Białowieży, czyli krótka historia carskiej rezydencji Romanowów

Kiedyś…
…w Puszczy Białowieskiej polował Jagiełło i inni królowie polscy, Zygmunt Stary postawił dwór myśliwski, August III, elektor Saksonii, go rozbudował, zaś jego ojciec August II omal nie zginął podczas samotnej przechadzki w poszukiwaniu niedźwiedzia.

Później…
…po serii powstań narodowych i rozbiorów Polski, Puszcza Białowieska trafiła w ręce Rosji, której rabunkowa gospodarka leśna doprowadziła do niemal całkowitej degradacji naturalnych zasobów puszczy. Dopiero przejście lasów białowieskich na własność carskiej rodziny Romanowów położyło temu kres. Car na nowo odkrył wspaniałe tereny łowieckie.
I wtedy wszystko się zaczęło...

Budowa carskiego pałacu w Białowieży rozpoczęła się w 1889 r. dekretem cara Aleksandra III, który potrzebował reprezentatywnej i przestronnej rezydencji mającej służyć wygodzie dworu i jednocześnie mieszczącej stale rosnącą liczbę carskich gości przybywających w te rejony na polowania.

Zaprojektowanie rezydencji powierzono francuskiemu inżynierowi i hrabiemu przy okazji – Mikołajowi de Rochefort, który nadał jej cechy modnego pod koniec XIX wieku eklektyzmu łączącego w sobie elementy stylu gotyckiego, baroku i innych. Carska rezydencja łowiecka ze 134 pokojami stanęła na wzgórzu Polany Białowieskiej, gdzie wcześniej istniał dwór myśliwski polskich królów.

Pałac carski w Białowieży
– początek XX w.

Pałac carski od strony południowej
– początek XX w.

Pałac carski od strony północnej
– koniec XIX w.

Główne wejście do rezydencji znajdowało się po stronie południowej, aczkolwiek zarówno z południowej, jak i z północnej strony do pałacu prowadziły okazałe murowane schody łączące się z przestronnymi tarasami. Najbardziej charakterystyczne dla pałacu były jednak jego wieże, nadające mu nieco średniowieczny oraz obronny charakter – zwłaszcza jedna z nich, zbudowana na planie koła, zwana „zegarową”, ze względu oczywiście na zegar znajdujący się na niej.

Wnętrze pałacu również wprawiało w zachwyt. Niemal każda sala miała swą własną nazwę związaną z jej wyglądem i wyposażeniem: „Brzozowa”, „Sosnowa”, „Z lwami”, „Sala bilardowa” „Czerwona”, „Zielona” itd. Najciekawsza z nich była komnata „Wyklejona znaczkami pocztowymi”, która – jak sama nazwa wskazuje – wyklejona była znaczkami z całego świata oraz sala wyklejona kartami do gry.

Uwagę zwracała również ogromna jadalnia, w której z sufitu zwisały dwa potężne żyrandole o rozmiarach 191 cm każdy, zaś ściany – jak przystało na rezydencję myśliwską – przyozdobione były mnóstwem poroży oraz głów upolowanych zwierząt, w tym żubrów. W jadalni znajdował się również cały wypchany żubr oraz pomniejsze wypchane trofea myśliwskie. Centralne miejsce zajmował 10 – metrowej długości stół z 30 dębowymi krzesłami.

Jadalnia

Rezydencja posiadała ponadto dość pokaźny system pokoi kąpielowych, łaźni, pomieszczeń z termami oraz toalet. W osobnym pokoju gotowano wodę, w innym przechowywano bieliznę. Całość wyglądu rezydencji dopełniały obijane – specjalnie do tego przygotowywanym – puszczańskim drewnem ściany, sufity i wspaniałe podłogowe parkiety tworząc tym samych wspaniały efekt końcowy.

W skład kompleksu pałacowego wchodziły również budynki dla służby leśnej i dworu oraz budynki gospodarcze takie, jak oficyna kuchenna, stodoła i stajnia na 40 koni, młyn, elektrownia, arsenał i inne. Całość zaś otaczał park pałacowy zaprojektowany przez Waleriana Kronenberga, jednego z najwybitniejszych w tym czasie projektantów rozwiązań ogrodowo – parkowych na świecie.

Park został urządzony w stylu angielskim, zwanym też krajobrazowym. Styl ten cechował się dużym stopniem staranności zachowania przyrody w jej naturalnej formie. Stąd też przykładowo unikano sztucznych granic w postaci płotów czy ogrodzeń zastępując je granicami naturalnymi: parkanem, fosą, nie formowano i nie modelowano koron drzew oraz krzewów, zaś ścieżki wyznaczano w liniach krzywych. Sprowadzone do parku nowe gatunki roślin znacznie urozmaiciły rodzimą florę. Całości dopełniły dwa – wykopane jeszcze w XVI wieku, a teraz jedynie powiększone – stawy.

W ten sposób pałac Romanowów rozwijał się do 1915 r., kiedy to w wyniku działań wojennych podjęto decyzję o ewakuacji pałacowych dóbr w głąb Rosji. Wtedy też rezydencję zajęli Niemcy. Pałac i carskie budynki zostały przemianowane na kino, pocztę, wojskowy szpital. Dalszej dewastacji pałac uległ w czasie wycofywania się wojsk niemieckich z Białowieży. Zachowały się wtedy jedynie niektóre pierwotne elementy pałacu, jak piece i kominy kaflowe oraz zdobione sufity.

W okresie międzywojennym udało się przywrócić pałac do dawnej świetności i znów zaczął on pełnić funkcję myśliwskiej rezydencji, w której odpoczywali polscy prezydenci, członkowie rządu, dyplomaci i zagraniczni goście (po I wojnie światowej rezydencja przeszła na własność państwa polskiego).

Wraz z wybuchem II wojny światowej nastały ciężkie czasy dla pałacu. Przechodził on z rąk radzieckich do niemieckich, by w końcu w trakcie zmagań wojennych w lipcu 1944 r. doszczętnie spłonąć.

Po pożarze nie udało się przywrócić rezydencji do czasów świetności. Nikt poza tym już nawet nie próbował. Spalony i złupiony w trakcie pożaru pałac, a raczej ruiny, które z niego pozostały, stały na wzgórzu jeszcze do 1962 r., kiedy to Chruszczow podjął ostateczną decyzję zburzenia pozostałości po carskiej rezydencji Romanowów.

Dziś…
…nie ma już prawie śladu po dawnym pałacu. Na jego ruinach w latach 60 – tych wybudowano kompleks hotelowo – muzealny; gruntownie przebudowany i rozbudowany
w latach 90 – tych hotel „Iwa” oraz Muzeum Leśno – Przyrodnicze Białowieskiego Parku Narodowego funkcjonują do dziś. Po dawnej rezydencji pozostała jedynie wjazdowa brama gospodarcza oraz otaczający rezydencję park pałacowy…